ERMƏNİLƏRİN AZƏRBAYCAN ƏRAZİSİNƏ KÖÇÜRÜLMƏSİ VƏ AZƏRBAYCANLILARIN HƏMİN ƏRAZİLƏRDƏN DEPORTASİYASI 

            Ermənilərin 1000 illər boyu öz tarixi-etnik torpaqlarında yaşadığı azərbaycanlılara qarşı mərhələ-mərhələ gerçəkləndirilən soyqırım, repressiya, deportasiya yolları ilə nail olduğu hər azəri türklərini həmin ərazilərdən zorakılıqla çıxarması sərsəm «Ermənistan» ideyasının gerçəkləşməsi və uydurma sübutların dünyada qəbul edilmələrinin, qarşılığında isə bizim xalqımıza qarşı törədilən genosidlər qabağında dünya ictimaiyyətinin susmasının nəticəsidir. Əslində ermənilərin buradakı iddialarının kökü çox qədimə gedir.

Bu dövrdə Avropadan kömək ala bilməyən Ermənistan regionda möhkəmlənən Rusiyanı bahalı hədiyyələrilə öz tərəfinə çəkə bilmişdi.Belə ki, Xoca Səfərə 1660-cı ildə çar Aleksey Mixaylov və «ermənilərə qarşı, xüsusi lütfkarlıq siyasətinə görə indi Kremlin Silahlar Palatasında saxlanan «Almaz taxt»  hədiyyə etmişdir ki, üzərində 987 almaz, 1298 yaqut, 18030 firuzə dənəsi olmuşdur. Ermənilər öz pulları hesabına hətta 60-dan çox kənd və məntəqəni satın almışdılar.              

 Q.Azərbaycan ərazisi əhalisinin ilkin qaçqınlıq dövrü 1801-də Rusiyanın Şərq, Gürcüstanı ilhaq etməsi, Loru-Pəmbəkdəki əhalinin xanlıq ərazisi və Qarsa sığınan, 2000-əcən erməni ilə Loru-Pəmbəkə köçürülməsi ilə başlamışdır ki, bu 1805-ci ildə də davam etmişdir. Rusların İrəvanı tutmasında isə ermənilər daha çox maraqlı idilər. Bunu bir fakt sübut edir. Erməni vilayətinin rəisi 1828-ci il 21 mayda Paskeviçə  yazmışdı: «Erməni Hakan Harutyuna Abbas Mirzənin ordusunda topçu kimi xidmət edərkən döyüş zamanı top atəşi rus qoşununa deyil – İrəvan xanının qoşunlarına yönəltmişdi». Türkmənçay müqaviləsinin 20 martda təsdiqi ilə I Nikolay Erməni vilayəti yaradılması haqqında fərman verir. Erməni vilayəti İrəvan, Naxçıvn əyalətlərinə, Ordubad dairəsinə bölünmüşdü. Hələ 1829-cu ildə Paskeviçin tapşırığı ilə Şopen kamenral siyahıyaalma keçirmişdi. Erməni vilayətində  kənd olub. Vilayətdə 81743 müsəlman, 25131yerli erməni olub. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin XV maddəsi ilə indiyəcən bu ərazidə pərakəndə halda yaşamış ermənilər indi kütləvi şəkildə köçürülürdü. Müqavilənin XV maddəsi:           

  Məmur və sakinlər bu gündən başalayaraq öz ailəsi ilə birgə İran vilayətindən Rusiyaya sərbəst keçmək, hökümətin və yerli rəisliyin heç bir maneçiliyi olmadan onların satlıq malına və ya əmlakına, əşyalarına hər hansı gömrük və vergi qoyulmadan tərpənən mülkiyyətini aparmaq və satmaq  üçün bir il vaxt verilir. Tərpənməyən mülkə gəldikdə, onun satılması və ya özxoşuna sərəncam  üçün 5 illik müddət müəyyən edilir. Rusiyanın İrandakı səfiri Qriboyedovun təşəbbüsü ilə İran erməniləri işğal olunmuş ərazilərə köçürüldü. Bu zaman müsəlman əhalisi yaylaqda olduqlarından gəlmələr onların evlərində yerləşdirilirdilər. Şopenin siyahıyaalmasına görə İrəvanda 23568 nəfər, Naxçıvanda 10652 nəfər, Ordubadda 1340 nəfər, nəticədə 3556 erməni köçürülmüş və erməni vilayətində onların sayı 60691-ə çatmışdır. İrəvan xanlığı ərazisindən qaçıb Şərqi Anadoluda məskunlaşan azəri türkləri Rusiyanın oraya hücumu ilə növbəti dəfə – indi isə Türkiyənin içərilərinə qaçqın düşməyə məcbur olmuşdular. 1829-cu il 2 sentyabr Ədirnə müqaviləsinin 13-cü maddəsi ilə Türkiyənin işğal olunmuş ərazilərdə qalan ermənilərə 18 ay müddətində daşınan əmlakları ilə Rusiyanın tabeliyinə keçmək hüququ verilmişdir. Şopenin hablamasına görə 21666 nəfər erməni, 324 nəfər yezidi kürdü köçürülmüş, əvvəl Erməni vilayətində cəmi 25131 nəfər erməni vardırsa, indi 82397 nəfər idi və 81749 nəfər müsəlmanı üstələyirdi. Beləliklə, 1828-30-da Zaqafqaziyaya 40 min İran, 84 000 Türkiyə ermənisi köçürmüşdü. 1828-32-ci illərdə İrandan və Türkiyədən köçürülüb gətirilmiş ermənilərin İrəvan xanlığının ərazisində məskunlaşması azərilərin öz doğma yerlərindən qovulması və oralarda ermənilərin yerləşdirilməsi prosesi deportasiyanın başlanğıc mərhələsidir.

 Fərqli cəhət odur ki, o vaxt deportasiya əsasən İrəvan əyalətinin daxilində gedirdi, kəndlərdən çıxarılmış azərbaycanlıların az hissəsi Türkiyə ərazisinə köçmüşdü. Bu Rusiyanın məqsədyönlü planı idi. Çünki yeni çox əlverişli sərhədlərə malik olan Rusiyanı əhalinin etnik tərkibi qane etmridi ki, o buna da nail oldu. Azərbaycanlıların deportasiyası 1877-78, 1914-14, 1918-20, 1948-53-cü illərdə davam etdirilmiş və 1988-ci ildə başa çatdırılmışdır. Şavrovun yazdığına görə 1877-78-ci illər Prus-türk müharibəsində. 90-cı illərdə Türkiyədə erməni üsyanları nəticəsində 400.000 erməni Qafqaza köçürülmüşdü.

Bu erməniləri «Böyük Ermənistan» xülyasına yaxınlaşdırmalı idi. Hələ 1891-ci ildə Bakıda Tağıyev teatrında Şafrazyanın 4 şəkilli pyesi tamaşaya qoyulmuşdu. Tamaşanın I şəklində erməni qadınına işgəncə verən türk təsvir edilmiş, II şəkildə həmin qadının azadlığı uğrunda mübarizəsi, III şəkildə türkləri məhv edən həmin qadın, IV şəkildə gənc erməni qızı timsalında azadlığa çıxan ermənistan təsvir edilmişdir. Bunun üçün isə türklərə qarşı soyqırım törədib dünyaya isə soyqırıma məruz qaldıqlarını car çəkmək lazım idi və buna nail oldular ki, bu gün 1915-ci il 24 aprel dünyada ermənilərə qarşı uydurma «soyqırım» kimi qeyd olunur.              1918-ci ildə Ermənistan müstəqil dövlət olandan sonra növbəti deportasiya yalnız 1920-ci ildə sovet hakimiyyəti qurulandan, daşnak hakimiyyəti  devriləndən sonra əhalinin keçmiş ədavəti unudub torpaqlarına qayıtması ilə nəticələnmişdi. 1920-ci ildə Ermənistanda cəmi 10.000 azərbaycanlı qaldığı halda 1922-ci ildə qaçqınların qayıtması hesabına onların sayı 77767,1931-ci ildə 105838 nəfər olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində C.Qafqazda yaşayan 1 mln. 300 min erməninin 1 mln.-u gəlmə idi.           

  Sovet imperiyası yaranandan sonra rusun Qafqazda dayağı olan ermənilər yenidən «Böyük Ermənistan» haqqında düşünməyə başladılar. Xaricdə yaşayan ermənilərin Ermənistana köçməsi üçün torpaq azlığının olduğunu, çıxış yolunun isə azərbaycanlıların Aran rayonlarına köçürülməsində görən ermənilər bu məsələni Stalinin nəzərinə 1943-cü il Tehran konfransında çatdırdılar. Bunu erməni diasporunun nümayəndəsi SSRİ XİN Molotov vasitəsi ilə Stalinə çatdırdı və razılıq əldə olundu. Artıq 1946-cı idə Suriya, Yunanıstan, Livan, İran, Bolqarıstan və Rumıniyadan 50,9 min nəfər, 1947-ci ildə Fələstin, Suriya, Fransa, ABŞ, Yunanıstan, Misir, İran və Livandan 35,4 min nəfər erməni Ermənistanda yerləşdirilmişdi. Erməni rəhbərliyi xaricdən gələn erməniləri qəsdən günlərlə dəmiryol stansiyalaranda saxalayıb, onlar arasında təbliğat aparırdılar ki, əgər İrəvanda və onun ətraf rayonlarında yerləşdirməsələr geriyə – xaricə qayıtmaq haqqında Moskvaya teleqram vursunlar. Özləri isə bunun SSRİ-nin xaricdəki nüfuzuna zərbə vuracağını Stalinə çatdırırdılar.

Məsləhət görürdülər ki, SSRİ Nazirlər Sovetinin 1945-ci ildə Kür-Araz ovalığının yenidən qurulması haqqında qərarı əldə tutub azərbaycanlıların Mil-Muğan düzünə köçürmək iqtisadi cəhətdən də sərfəlidir. Dekabrın 27-də SSRİ Nazirlər Soveti  «Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və başqa əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında» 4083 №-li qərar qəbul etdi.              1948-də 10.000, 1949-da 40.000, 1950-də 50.000 azərbaycanlının köçürülməsi planlaşdırılmışdı. 1946-48-də xaricdən 100.000 erməni köçürüldüyü halda, 1948-də cəmi 10.000 erməni köçürülmüş və xaricdən köçürülmə dayanmışdır. Qərarın 11-ci bəndində göstərilirdi ki, «Ermənistan SSRİ Nazirlər Sovetinə icazə verilsin ki, azərbaycanlıların boşaltdıqları tikililər və yaşayış evlərində xaricdən gələn ermənilər yerləşdirilsin». Mülayim iqlim, bulaq suyuna öyrənən on minlərlə azərinin deportasiya nəticəsində məhv olunmasında Mir Cəfər Bağırovun da günahı az deyil. Lakin ən böyük günahkar, M.Ə. Rəsulzadənin dili ilə desək «türkün düşməni olan Stalindir». Köçürülən ərazidə şəraitsizlik, yaşayış binalarının çatışmaması nəticəsində köçürmə planını yerinə yetirmək olmurdu. Hətta iş o yerə çatmışdı ki, Ermənistanda benzin çatışmadığından planı yerinə yetirmək üçün Azərbaycan öz yanacaq fondundan 60.000 ton benzin ayırmışdı. 1949-cu ildə 12306, 1950-də 65 000 adam köçürülüb. 4878-i evlə təmin olunmuşdu. 1948-53-cü illərdə 144654 nəfər zorla köçürülmüşdü. 1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra köçürmə prosesi dayanmış, sağ qalan əhali el-obalarına qayıtmışdı.          

  Bu deportasiyanın bir məqsədi 80-ci illərə qədər təbii artım ilə azərilərin say çoxluğunun köçürülmə nəticəsində alınan ermənilərin sayına bərabərləşəcəyi qorxusu idi. Deportasiyanın növbəti mərhələsi 1988-ci ildə başlayıb və 200.000 azərinin oradan çıxarılması ilə nəticələnib. Hələ 1988-ci il 5 dekabrda Z.Balayan demişdi ki, «Biz Dağlıq Qarabağ məsələsini ortaya atmaq üçün 20 il idi fürsət axtarırdıq. Belə fürsəti bizə yenidənqurma verdi». 1988-ci ilin noyabrında 80.000 qaçqın gəldi. XX əsrdə artıq II dəfə əhaliyə qarşı olan soyqırım nəticəsində əhali qarlı-boranlı yollarla qaçıb özlərini Azərbaycana çatdırırdılar. 1988-ci il dekabrın 6-da bütün azərilər Ermənistandan qovuldu. Keçmiş İttifaq orqanları isə buna seyrci münasibət bəsləyirdi. Ermənistanın Mehri rayonunda qalmış axırıncı azəri kəndi – Nüvədi 1991-ci il 8 avqustda boşaldıldı. 1993-cü iləcən isə Azərbaycanın 12 rayonu, ərazisinin 20%-ni işğal etmiş, 20.000 öldürülmüş, 4000 girov götürülmüşdür. 1 mln. azərbaycanlı öz ölkəsində qaçqın olmuşdu. 

«1948-53-cü illərdə azərilərin Ermənistan ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında» fərman imzalanmış və bunun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması üçün Ddövlət Komissiyası yaradılmışdı. Tarixdən nəticə çıxarmadığımız   üçün enyi hadisələr bir neçə dəfə təkrarlanmışıdr. Biz öz həqiqətlərmizi dünya ictimaiyyətinə beynəlxalq konfranslarda iştirak, beynəlxalq radio və televiziyalarda çsıxış, öz insanımızın bu hadisləərdən xəbərdar olması ilə nail ola bilərik. Bunun üçün bizim dünyanın hər yerində, xüsusilə ermənilərin fəal olduğu yerlərdə güclü diasporaya malik olmalıyıq.

 Əgər ermənilər 1915-ci il 24 aprel uydurma  «soyqırım» günü kimi qeyd edə bilirlərsə, biz niyə başımıza dəfələrlə gələn bu soyqırımlara dünya ictimaiyyətini inanmağa məcbur etməməliyik. Biz soyqırım, repressiya, deportasiya yolları ilə təhqir olunmuş, qətlə yetirilmiş on minlərlə insanımızın qisasını yalanız müharibə ilə ala bilərik. Sülh Azərbaycan üçün böyük təhqir olar. Biz tutulan torpaqlarımızı geri qaytarmaq üçün müdafiə olunmamalıyıq, hücum etməliyik və dünyaya öz faktiki «həqiqətimizi» göstərməliyik.